Kallas en Von der Leyen roepen Europa op zich aan te passen aan chaotische, dwingende wereldorde

© picture alliance / Anadolu | Dursun Aydemir

De traditionele wereldorde brokkelt in hoog tempo af door steeds meer schendingen van het internationaal recht. De Europese Unie moet zich aanpassen aan dit nieuwe tijdperk van chaos en dwang. Zo luidt de waarschuwing die Ursula von der Leyen en Kaja Kallas maandag in twee opeenvolgende toespraken uitten.

Hun optreden komt op een moment dat de Verenigde Staten en Israël hun aanvallen op Iran voortzetten. Die campagne heeft het machtsevenwicht in het Midden-Oosten op zijn kop gezet, de mondiale energiemarkten ontregeld en een wig gedreven tussen westerse bondgenoten.

Het conflict heeft ook de vraag opgeworpen of het actieve diplomatieke offensief van Ursula von der Leyen niet ingrijpt in de rol van Kaja Kallas.

"Europa kan niet langer de beheerder zijn van de oude wereldorde, van een wereld die verdwenen is en niet zal terugkeren," zei de voorzitter van de Europese Commissie maandagochtend tijdens de jaarlijkse conferentie van EU-ambassadeurs in Brussel.

"We zullen altijd het op regels gebaseerde systeem verdedigen en hooghouden dat we samen met onze bondgenoten hebben helpen opbouwen. We kunnen er echter niet langer op vertrouwen als de enige manier om onze belangen te verdedigen. We mogen er evenmin van uitgaan dat de regels ons beschermen tegen de complexe dreigingen waarmee we worden geconfronteerd."

Von der Leyen betoogde dat de EU in "tijden van radicale verandering" voor een tweesprong staat: vasthouden aan vertrouwde "gewoontes en zekerheden" of een "ander lot" vormgeven.

"We kunnen een buitenlands beleid vormgeven dat ons thuis sterker maakt, ons wereldwijd invloedrijker maakt en ons tot een betere partner voor landen overal ter wereld maakt," zei ze.

"Een buitenlands beleid dat een kernpijler is van Europese zelfstandigheid, dat onze belangen beschermt en onze waarden vooruithelpt. Niet uit nostalgie, of door te treuren om de oude wereld, maar door de nieuwe vorm te geven."

Sprekend na von der Leyen wees hoge vertegenwoordiger Kaja Kallas naar het besluit van Rusland om vier jaar geleden de grootschalige invasie van Oekraïne te beginnen als de catastrofe die heeft geleid tot de "erosie van het internationaal recht" die we vandaag zien. Het maakte volgens haar de terugkeer mogelijk van wat zij omschreef als een "dwingende machtspolitiek".

"Die (invasie) bleef niet onopgemerkt. Integendeel, zij stuurde een signaal de wereld rond dat er geen verantwoording meer hoeft te worden afgelegd voor iemands daden: het wetboek is uit het raam gegooid," zei Kallas tegen de ambassadeurs. "Zonder het internationaal recht, samen met de aansprakelijkheid, te herstellen, zijn we gedoemd herhaalde schendingen van de wet, ontwrichting en chaos te zien."

Opvallend genoeg bestempelden noch von der Leyen noch Kallas de Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran expliciet als een schending van het recht. In plaats daarvan zei von der Leyen dat de EU verder moet gaan dan analyses en de "realiteit van de situatie" en "de wereld zoals die werkelijk is" onder ogen moet zien.

De last van de unanimiteit

De conferentie van ambassadeurs op maandag valt samen met een diepgaand moment van bezinning over het buitenlandse beleid van de EU.

In hun brede toespraken waren Von der Leyen en Kallas het erover eens dat de EU enerzijds haar defensie- en afschrikkingscapaciteit fors moet opschroeven en anderzijds haar netwerk van handelsakkoorden en veiligheidsafspraken moet uitbreiden om kwetsbare afhankelijkheden weg te nemen die tegenstanders zouden kunnen uitbuiten.

De kansen op nieuwe partnerschappen zijn groot, zeiden ze, nu middelgrote landen op zoek zijn naar stabiliteit en samenwerking om zich staande te houden in een steeds vijandigere omgeving.

"Net als wij hebben zij geleerd dat afhankelijkheden ons verzwakken en onevenredige macht geven aan degenen die de wereld in invloedssferen willen opdelen," zei Kallas.

"En net als wij begrijpen zij dat een op regels gebaseerde internationale orde cruciaal is om de onvermijdelijke anarchie en het lijden te voorkomen die daar anders uit zouden voortkomen."

Von der Leyen voegde daar nog een andere kernprioriteit aan toe waarop de EU zich moet richten om haar geopolitieke gewicht te vergroten: de interne besluitvormingsregels.

Volgens de EU-verdragen is het buitenlandse beleid van de Unie strikt gebonden aan unanimiteit, wat betekent dat de 27 lidstaten het eens moeten worden over een gezamenlijke lijn voordat zij verder kunnen. Daardoor zijn individuele veto's buitengewoon krachtig en oogt de EU op het wereldtoneel soms verdeeld, aarzelend of zelfs verlamd.

Brussel heeft momenteel grote moeite met het veto op het laatste moment van Hongarije tegen de lening van € 90 miljard die EU-leiders aan Oekraïne willen verstrekken. Opnieuw beloofde von der Leyen de impasse rond de lening te doorbreken. Volgens haar zet die impasse de geloofwaardigheid van de EU "op het spel".

"We moeten onze buitenlandse politiek in de wereld van vandaag met een heldere en harde blik bekijken, zowel wat betreft de manier waarop zij is ontworpen als hoe zij wordt ingezet. We moeten dringend bedenken of onze doctrine, onze instellingen en onze besluitvorming, allemaal ontworpen in een naoorlogse wereld van stabiliteit en multilateralisme, het tempo van de veranderingen om ons heen nog wel bijbenen," zei ze maandag.

"Als we geloven, zoals ik doe, dat we een realistischer en meer op belangen gestoeld buitenlands beleid nodig hebben, dan moeten we dat ook kunnen waarmaken."

Toch gaf Von der Leyen toe dat, hoeveel de EU zichzelf ook hervormt, investeert in afschrikking en haar partners diversifieert, er altijd grenzen zullen zijn aan haar ambities.

"We moeten eerlijk zijn dat we niet elk mondiaal probleem kunnen oplossen of bij elke gelegenheid onze waarden en belangen perfect met elkaar kunnen verzoenen," zei ze. "Maar wat we wel in de hand hebben, is wat ons buitenlandse beleid drijft en hoe wij ervoor kiezen dat te voeren."

(©Euronews 2026 / Managing Editor: Rob Kruiswinkel - The Press Junction /Picture: picture alliance / Anadolu | Dursun Aydemir)