Europese kunstmestcrisis: prijzen schieten omhoog door oorlog met Iran en afhankelijkheid van Rusland

©James Baltz via Unsplash

De kunstmestmarkt kampt met een dubbele crisis: de oorlog met Iran drijft de prijzen op, de Straat van Hormuz is geblokkeerd – en tegelijk wordt pijnlijk duidelijk hoe afhankelijk Europa nog altijd is van Russische leveringen.

Wintertarwe zou nu zijn tweede stikstofgift moeten krijgen, suikerbieten staan op het punt gezaaid te worden en koolzaad wacht op de laatste bemesting vóór de bloei. Maart is een cruciale maand voor de landbouw. Maar juist nu komt de kunstmestmarkt onder zware druk te staan.

Sinds de Amerikaanse aanvallen op Iran eind februari is de Straat van Hormuz – de zeestraat aan de uitgang van de Perzische Golf, waarlangs ongeveer een derde van de wereldwijde kunstmesthandel loopt – geblokkeerd. Belangrijke producenten als de Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië en Qatar kunnen hun voorraden ureum en ammoniak niet meer volgens plan uitvoeren.

Daar komt bij dat de gasprijs fors is gestegen. De Europese gasreferentieprijs TTF (Title Transfer Facility) liep in slechts enkele weken op van zo’n 32 naar bijna 52 euro per megawattuur. Dat is extra relevant omdat aardgas goed is voor zo’n 80 procent van de productiekosten van stikstofhoudende kunstmest.

Kunstmestprijzen lopen flink op

De gevolgen zijn nu al zichtbaar op de markt. In verschillende Duitse deelstaten zijn de prijzen voor belangrijke stikstofmeststoffen in enkele weken tijd fors gestegen. In Nedersaksen ging de prijs van kalkammonsalpeter, een van de meest gebruikte stikstofmeststoffen, in een maand met zo’n 15 procent omhoog. In Sleeswijk-Holstein was ureum vóór de oorlog met Iran duidelijk goedkoper dan nu.

De situatie is nog niet te vergelijken met de piek tijdens de energiecrisis van 2022, toen ureum soms meer dan 1.000 euro per ton kostte. Volgens handelaren zijn de voorraden voor het huidige seizoen in principe veiliggesteld. Het probleem zit nu minder in de beschikbaarheid van de goederen dan in de logistiek: handelaren en transporteurs kunnen de verwerking nauwelijks bijbenen.

‘Je moet goed blijven rekenen’

Toch worden veel bedrijven hard geraakt door de prijsstijgingen. Paul Henschke, die zijn bedrijf in Saksen-Anhalt op 80 hectare als neventak runt, kon zich – anders dan grotere bedrijven – in de herfst niet uitgebreid indekken. Hij moet nu tegen de actuele prijzen bestellen en merkt hoe krap de rekensom is geworden.

"Ureum kost op dit moment 550 euro per ton netto, kalkammonsalpeter rond de 370 euro", zegt hij in een gesprek met Euronews. Voor zijn bedrijf komt de rekensom nauwelijks nog uit: "Voor 200 kilo kalkammonsalpeter betaal ik nu al 70 euro per hectare – alleen al voor de eerste bemestingsronde.” En dan is de kaliummest nog niet eens meegerekend.

Tegelijkertijd krijgt Henschke voor zijn voertarwe momenteel maar 168 euro per ton. Daarbovenop komen stijgende transportkosten, die rechtstreeks doorwerken in de kunstmestprijs. Er blijft weinig speelruimte over. "Je moet goed blijven rekenen", zegt hij.

Henschke rekent niet op een snelle politieke reactie. "Van landbouwbeleid hebben we nog niet veel beweging gemerkt. Het gaat allemaal heel traag", stelt hij vast. Op ingrijpen van de overheid wacht hij niet.

Is er nog wel kunstmest als het in Iran verder escaleert?

Dr. Willi Kremer-Schillings, bekend als "Boer Willi", die zijn akkerbouwbedrijf in de Köln-Aachen-regio voor zo’n 80 procent met organische meststoffen als drijfmest en vergistingsresten bemest, schetst een vergelijkbare situatie. Ook daar slaan de hogere kosten al door. Het product zelf is volgens hem zo’n 40 procent duurder geworden – en daarbovenop zijn ook de uitrijdkosten gestegen.

Kremer-Schillings had vooruitlopend daarop zijn minerale meststoffen al in de herfst ingekocht. Maar nu maakt hij zich op een fundamenteler punt zorgen: of de goederen bij verdere escalatie überhaupt nog fysiek beschikbaar zullen zijn. Ook tijdens de coronapandemie was dat het doorslaggevende probleem – niet alleen de prijs, maar vooral de leverbaarheid.

Ook hij rekent niet op steun. "Ik ben er rotsvast van overtuigd dat de staat niets zal doen. Tot nu toe hebben ze ons bijna altijd alleen maar dwarsgezeten", zegt Kremer-Schillings. Hij redeneert nuchter: "Wij zijn ondernemers – dan moeten we zelf in actie komen." Hij acht het onvermijdelijk dat de hogere kosten uiteindelijk ook in de supermarktprijzen terechtkomen – zij het met een vertraging van twee tot drie maanden.

Rusland is ’s werelds grootste kunstmestleverancier

De onrust door de oorlog met Iran legt ook een structureel probleem bloot dat Europa al jaren met zich meedraagt: de aanhoudende afhankelijkheid van Rusland als kunstmestleverancier. Volgens de Europese Commissie kwam in 2025 nog altijd zo’n 22 procent van de kunstmestimporten van de EU uit Rusland – goed voor 1,3 miljard euro alleen al in de eerste helft van het jaar. Rusland exporteerde in 2025 in totaal 45 miljoen ton kunstmest en is daarmee mondiaal de grootste aanbieder.

Oost-Europa leunt zwaar op Russische kunstmest

Vooral de landen in Oost-Europa zijn sterk afhankelijk. Polen – een van de grootste landbouwlanden van de EU – importeerde jarenlang aanzienlijke hoeveelheden Russische producten, ondanks de eigen producent Grupa Azoty. Ook de Baltische staten en Bulgarije dekten een deel van hun behoefte in Rusland.

Maar ook handelaren in West-Europa grijpen opnieuw naar Russische alternatieven zodra leveringen uit Qatar en andere Golfstaten uitvallen. Dat stuwt de prijzen verder op, mede doordat inmiddels speciale EU-heffingen gelden voor kunstmest uit Rusland en Belarus.

De EU heft deze bijzondere rechten op Russische en Belarussische kunstmest sinds juli 2025. Bovenop het bestaande ad-valoremrecht van 6,5 procent komt een gedifferentieerde volumetaks, die de komende jaren aanzienlijk zal oplopen. Tegelijkertijd stelde de Europese Commissie in februari 2026 voor om de algemene tarieven op andere landen tijdelijk op te schorten, om de invoer van alternatieven uit Noord-Afrika en de VS te vergemakkelijken.

Tobias Goldschmidt (Groenen), minister van Energietransitie en Milieu in Sleeswijk-Holstein, pleit daarom voor verdere stappen. In een gesprek met het Duits Persbureau sprak hij zich uit voor een effectief Europees sanctieregime zonder achterdeurtjes. Dat zou de afhankelijkheid van Rusland verminderen en de Europese voedselsouvereiniteit versterken.

Duitse kunstmestfabrieken afhankelijk van Russisch gas

Ook Duitsland zelf is, als gevolg van de energietransitie, in de tang van Rusland. Boer Henschke schetst het structurele dilemma nuchter: "We hebben kunstmestfabrieken in Duitsland, maar die worden simpelweg stilgelegd omdat ze zonder Russisch gas niet meer rendabel kunnen draaien." Bovendien verkoopt Rusland zijn meststoffen al jaren tegen prijzen waar Europese producenten simpelweg niet tegenop kunnen.

In een reactie aan Euronews waarschuwt Martin May, directeur van de Duitse branchevereniging voor de agrochemische industrie (IVA), dan ook expliciet voor het gevaar dat binnenlandse productielocaties definitief sluiten – met gevolgen niet alleen voor de leveringszekerheid, maar ook voor de klimaatvoetafdruk. Europese producenten werken onder veel strengere milieu- en klimaatnormen dan hun Russische concurrenten.

Veel boeren hebben echter de luxe niet om kritisch te kijken naar de herkomst van hun kunstmest. Kremer-Schillings zegt het ronduit: "Ik koop mijn kunstmest bij de coöperatie, zij laden het op mijn aanhanger. Ik weet niet waar het vandaan komt." Hij vergelijkt het met medicijnen: "Wie vraagt er of zijn tablet uit India of China komt? Je hebt de kunstmest nodig op het moment dat het land erom vraagt."

Binnenlandse kunstmestproductie onder druk

Volgens de IVA is dát de echte les van deze crisis. "Een sterke binnenlandse kunstmestproductie is de belangrijkste pijler onder de leveringszekerheid en prijstabiliteit", zegt directeur May. Alleen al de Duitse productielocaties kunnen een groot deel van de binnenlandse vraag naar minerale meststoffen dekken.

Juist daarom maakt de sector zich zorgen over politieke beslissingen in Europa. May waarschuwt dat het voornemen om het CO2-grenscorrectiemechanisme CBAM op te schorten, fundamentele randvoorwaarden op losse schroeven zet en de toekomst van de Europese productie in gevaar brengt.

Meer dan alleen een prijsschok

Ook de Federatie van Duitse Industrieën (BDI) wijst op een extra dimensie van de crisis: het mogelijke wegvallen van zwavel en andere grondstoffen uit de Golfregio, bijproducten van aardgaswinning die belangrijk zijn voor kunstmestproductie. Als de escalatie rond Iran verdergaat, blijven de gevolgen niet beperkt tot Europa. Ook de voedselzekerheid in Afrika en het Midden-Oosten kan onder druk komen te staan – met mogelijke effecten op migratie en de regionale stabiliteit.

(©Euronews 2026 / Managing Editor: Martina Ribeiro - The Press Junction / Picture: ©James Baltz via Unsplash)