Het verhaal van Driekoningen: traditie, religieuze feesten en wereldse rituelen

©Europeana via Unsplash

Op 6 januari wordt het bezoek van de Drie Koningen aan Jezus door miljoenen mensen over de hele wereld gevierd. Het is een verhaal dat generaties lang is doorgegeven, maar in het Evangelie zelf nauwelijks wordt genoemd. Toch vormt het de diepe wortel van seculiere tradities in Italië en in Europa, in het bijzonder van culinaire rituelen.

Driekoningen wordt gevierd op 6 januari: een religieuze feestdag die, zoals zo vaak gebeurt, in de loop van de tijd ook een eigen profane invulling heeft gekregen. Net zoals aan de geboorte van Jezus op 25 december later de figuur van de Kerstman werd verbonden, is in het geval van het liturgische feest begin januari in de Italiaanse volkscultuur de Befana ontstaan – een oude vrouw die op een bezemsteel kan vliegen.

De feestdag is verbonden met de theofanie, een woord dat afkomstig is van het Griekse theophàneia en is samengesteld uit theos, ‘god’, en phàinein, ‘zich openbaren’. Het gaat dus om de openbaring van de godheid. Een andere, vergelijkbaar gebruikte term is Epifanie, van het Griekse επιφάνεια, epiphaneia, wat ‘verschijning’ betekent.

Dit concept is kenmerkend voor veel religies. In dit specifieke geval herinnert, zoals het Vaticaan toelicht, 6 januari in het Westen aan het bezoek van de wijzen uit het Oosten aan de pasgeboren Jezus. Het is dus ‘het moment waarop de Heer zich “openbaart” aan de heidenen en met hen aan de hele wereld. In de Oosterse Kerken legt deze hoogfeestdag de nadruk op de “openbaring” van de Drie-eenheid tijdens de doop van Jezus in de Jordaan’.

De ‘openbaring’ van de godheid aan de wereld in het katholicisme

Verder, zo vervolgt het informatieportaal van de Heilige Stoel, ‘wordt met Driekoningen de profetie van Jesaja vervuld, die de liturgie als eerste lezing heeft gekozen: “Sta op en schitter, uw licht is gekomen”. Alsof ermee gezegd wordt: sluit je niet op, laat je niet ontmoedigen, blijf geen gevangene van je eigen overtuigingen, raak niet gedemoraliseerd, kom in beweging, kijk omhoog! Kijk, zoals de wijzen, naar “de sterren” en je zult “de ster” van Jezus vinden’.

Daaruit is ook een andere legende ontstaan, die van de ster – vaak voorgesteld als een komeet – die door de wijzen werd gevolgd naar de stal waar Jezus werd geboren, en aan wie zij geschenken van goud, wierook en mirre brachten. In werkelijkheid worden zij slechts genoemd in het Evangelie volgens Matteüs (dat in de loop der eeuwen meerdere keren is aangepast), waarin hun namen – Melchior, Baltasar en Caspar – niet worden vermeld, en evenmin dat het er drie waren. Al deze details zijn later door de christelijke traditie toegevoegd.

De oorsprong van de Wijzen, de Befana en het ritueel van de sok

Volgens de oudste bronnen waren de Wijzen ‘priesters van de oude Perzische godsdienst, aan wie de latere Griekse traditie gaven als astrologen, waarzeggers en magiërs toeschreef’, zoals de Treccani uitlegt.

Dit verhaal heeft ook herhaaldelijk zijn weg gevonden naar tal van artistieke verbeeldingen, met als bekendste voorbeeld het fresco van Giotto in de Scrovegnikapel in Padua.

Traditioneel is het een feestdag die wordt gezien als een soort ‘aanhangsel’ van Kerstmis en Oud en Nieuw, en die het kerstseizoen afsluit. In Italië zijn de scholen op 6 januari altijd gesloten (terwijl de lessen in andere Europese landen eerder weer beginnen en Driekoningen daar geen officiële feestdag is). Vandaar de wijdverbreide uitdrukking: ‘La Befana tutte le feste porta via’ – Driekoningen maakt een eind aan alle feestdagen.

De naam Befana is rechtstreeks afgeleid van het woord Epifanie, dat in de volksmond geleidelijk werd verbasterd tot befanìa. De traditie vertelt van een oude vrouw, met een uitgesproken onooglijk uiterlijk, die in de nacht van 5 op 6 januari op haar bezem van huis tot huis vliegt en cadeautjes en snoep brengt voor de kinderen, die allemaal in een sok worden gestopt.

Verhalen die het sacrale en het profane verbinden

Er bestaat echter nog een andere legende die het sacrale en het profane met elkaar verbindt. De Befana, zo vertellen sommige verhalen, werd namelijk door de Drie Koningen ontmoet tijdens hun reis vanuit het Oosten naar Jeruzalem. De drie zouden haar de weg hebben gevraagd en haar uitgenodigd om met hen mee te reizen. De oude vrouw sloeg hun aanbod echter af, maar kreeg later spijt en ging, om haar fout goed te maken, in elk huis op zoek naar Jezus. Daarbij gaf ze iets aan ieder kind dat ze tegenkwam.

De figuur van de vrouw ‘die ’s nachts komt met haar schoenen heel versleten’ wortelt echter vooral in een volkstraditie die verbonden is met de voorspoedsrituelen van boeren, die midden in de winter hoopten op een goede oogst in het zojuist begonnen jaar.

Tegenwoordig wordt de feestdag in Italië op uiteenlopende manieren gevierd: met folkloristische feesten, het ontsteken van vuren en natuurlijk met geschenken voor kinderen. Vaak worden er festiviteiten op straat georganiseerd: een van de bekendste is die op Piazza Navona in Rome. In het grootste deel van Europa daarentegen is Driekoningen vooral verbonden met een culinair ritueel, vaak de bereiding van specifieke taarten en zoetigheden, zoals de 'Galette des Rois' in Frankrijk, ook wel bekend als de driekoningentaart waarin bij ons een boon verstopt zit die de koning aanduidt.

(BS/©Euronews/vertaling en adaptatie: The Press Junction/Illustratie: Europeana via Unsplash)