Jeff Koons, een van de belangrijkste kunstenaars van onze tijd, praat graag. Welk onderwerp je hem ook voorlegt, hij kan er bevlogen over uitweiden. Uiterst handig voor een interview, zeker als het hoofdthema zijn werk is en de manier waarop dat zich verhoudt tot het verleden en het heden.
De Amerikaan was in Athene voor de opening van "Jeff Koons: 'Venus' Lespugue", een tentoonstelling in het Museum voor Cycladische Kunst.
Het is een dialoog tussen antieke en hedendaagse kunst, tussen zijn ‘Balloon Venus Lespugue (Orange)’ en tien paleolithische Venussen, gecertificeerde afgietsels van de onverplaatsbare originelen die worden bewaard in toonaangevende Europese musea.
De tentoonstelling onderzoekt de vrouwelijke vorm van het paleolithicum tot nu, en stelt een intrigerende reis voor die meer dan 40.000 jaar menselijke creativiteit omvat.
Tussen ongeveer 42.000 en 20.000 jaar voor Chr. maakten paleolithische mensen, verspreid over het Euraziatische continent, kleine vrouwelijke beeldjes uit ivoor, kalksteen en klei. Deze objecten, die we nu kennen als paleolithische ‘Venussen’, behoren tot de oudste sculpturale werken van de mensheid en zijn aangetroffen in grotten.
De ‘Venus van Lespugue’ is genoemd naar het stadje waar ze in een grot in de zuidelijke Franse regio Occitanië werd ontdekt. Ze dateert van zo’n 28.000 jaar geleden. Het beeldje is slechts 15 centimeter hoog en is gesneden uit een mammoetslagtand. Samen met de andere negen Venussen vormen ze een soort ‘baarmoeder van menselijke creatie’ in een donkere, grotachtige ruimte, wat zorgt voor een bijzonder intense kijkervaring. Hun lichamen staan symbool voor leven, vruchtbaarheid en vitaliteit.
De figuur van Venus is al sinds de jaren zeventig een bron van inspiratie voor Jeff Koons. Zijn speelse Venus Lespugue (Orange) (2013-2019) staat in haar eentje opgesteld in een aangrenzende, met hout betimmerde kamer van het neoklassieke herenhuis. Het kleine paleolithische beeldje is hier vertaald naar een monumentale sculptuur in reflecterend roestvrij staal die oogt alsof zij uit ballonnen is gemaakt. Ze weerkaatst alles en iedereen om zich heen. Het werk, dat hier voor het eerst aan het publiek wordt getoond, maakt deel uit van de Homem Sonnabend Collection van Antonio Homem Sonnabend en Phokion Potamianos Homem.
Vlak voor de opening van de tentoonstelling sprak Euronews met de beroemde Amerikaanse kunstenaar over zijn werk, de materialen die hij gebruikt, de Venussen en zijn iconografie.
Wat trok u in het bijzonder aan in dit beeldje?
Jeff Koons: Toen ik besloot de reeks Balloon Venus te maken, heb ik vier verschillende versies gemaakt. De Venus van Lespugue was voor mij de meest modernistische. Het beeldje, dit paleolithische figuurtje, deed me sterk denken aan een sculptuur van Giacometti. Als je het van opzij bekijkt, oogt het heel modernistisch. Tegelijk heeft het het vermogen om zeer diepe informatie over de menselijke geschiedenis in zich te dragen. Dit is de eerste keer dat ik een tentoonstelling heb waarin de replica’s van paleolithische beeldjes op één plek zijn samengebracht. Er zijn er hier veel bij elkaar gebracht, niet alleen om met elkaar in dialoog te treden, maar ook met mijn eigen werk Balloon Venus Lespugue (Orange).
Wat zijn de belangrijkste kenmerken van uw werk en hoe verhouden ze zich tot de Venussen in de andere zaal?
De andere beeldjes zijn gemaakt met de kennis en kunde die men destijds had, en met de materialen die beschikbaar waren. Ze gebruikten ivoor, bot en zelfs terracotta. Ze waren in staat om terracotta te maken. De Balloon Venus die ik heb gecreëerd, is gemaakt van roestvrij staal. Ik werk dus met de expertise die ik tot mijn beschikking heb. Maar wat zo indrukwekkend is aan deze paleolithische Venussen is de manier waarop ze erin zijn geslaagd om informatie te verpakken.
Sommige van deze objecten gaan zo’n 35.000 jaar terug, sommigen zelfs bijna 40.000 jaar. Het is verbluffend hoe de makers belangrijke informatie konden vastleggen over de mensheid, over beschaving, over wat voor hen essentieel was om te overleven. En het waren zware tijden; het was allemaal lang niet zo aangenaam als nu. Mijn eigen werk dat hier te zien is, draait eigenlijk om een vorm van visuele luxe. Het is geen materiële luxe: het is roestvrij staal, een heel proletarisch materiaal. Maar het is hoogglans gepolijst en weerspiegelt alles. Het accepteert alles in de omgeving waarin het zich bevindt.
Heeft prehistorische kunst, deze symbolen van onze cultuurgeschiedenis, ons vandaag nog iets te zeggen?
Dit is een specifiek moment in de tijd, en net als de makers uit het paleolithicum, de mensen die deze objecten tot stand brachten, bewaren wij informatie niet alleen om die zelf te gebruiken en betekenis ergens in te verankeren, maar ook om die te delen met anderen. Die informatie was er niet alleen voor henzelf, maar voor de hele menselijke gemeenschap. En vanuit dat fundament heeft een beschaving zich kunnen vormen en ontwikkelen tot vandaag. Maar we zijn nog lang niet aan het einde van die reis.
We blijven informatie opnemen en met elkaar delen, zodat we onze culturele kwaliteit kunnen bewaren, een beschaving kunnen zijn. Zodat we die kennis kunnen blijven doorgeven die ons helpt te overleven en te bloeien.
U hebt een lange artistieke weg afgelegd. Hoe is uw relatie met kunst in de loop der tijd veranderd? Waar haalt u tegenwoordig inspiratie voor uw werk?
Ik ben altijd een heel intuïtieve kunstenaar geweest, dus ik volg mijn interesses. En ik denk eigenlijk dat dat voor ons allemaal geldt, ongeacht wat we doen, of we nu arts zijn, architect, kunstenaar, wat dan ook. Wat we in het leven hebben, zijn onze interesses. En als we die volgen en er ons echt op concentreren, is dat wat ons verbindt. Het verbindt ons met een universele woordenschat. En ik denk dat we dáár onze reikwijdte kunnen vergroten en zo verbonden kunnen zijn als ons potentieel in het leven toelaat.
Hoe zou u uw persoonlijke iconografie omschrijven? Welke thema’s onderzoekt u graag en blijft u steeds opnieuw opzoeken in uw werk?
Toen ik jonger was en de kracht van kunst begon te begrijpen, realiseerde ik me dat ik kon sturen hoe ik me voelde door bepaalde kleuren of bepaalde beelden te combineren, misschien door reflectie te gebruiken. Dat had invloed op de chemische reacties die ik in mijn lichaam voelde. Ik besefte dat ik dat kon sturen. Op een gegeven moment drong ook tot me door dat ik andere mensen kon beïnvloeden, dat bepaalde mensen er eveneens op reageerden. En zo werken beelden eigenlijk. Zo kunnen we ook informatie doorgeven.
Dus probeerde ik mijn eigen iconografie te ontwikkelen, om daarin de informatie op te nemen waarvan ik hoop dat ik die kan delen – de dingen die ik in mijn eigen leven als waardevol heb ervaren. Zodat ik zelf als mens kan blijven groeien. Ik denk dat een van de belangrijkste dingen is dat je geeft om iets of iemand. En een van de redenen dat ik zoveel tijd neem en de technologie inzet die ik gebruik om een object als Balloon Venus te maken, is om iets te creëren met een enorme mate van zorg. Dat is een manier om respect te tonen aan de toeschouwer: dat ik in die relatie een absolute gelijkwaardigheid zie, dat dit gesprek over ons beiden gaat.
We leven in zeer duistere tijden en dit is een zeer helder, licht werk. Welke boodschap wilt u uitdragen?
Ik denk dat er door de hele menselijke geschiedenis heen donkere periodes zijn geweest. Als je kijkt naar de tentoonstellingsruimte waar de paleolithische beeldjes staan, is de sfeer vrij duister. Het is alsof ze zich in een grot bevinden. Dat verwijst ook naar de plek waar deze objecten vandaan komen. Ze zijn in grotten gevonden. Het was een bijzonder harde omgeving om in te leven, om te kunnen overleven en toch betekenis en doel in het leven te vinden en alle ontberingen van die tijd te doorstaan. En toch zijn we hier geraakt. Ik probeer in de mensheid te geloven. Ik geloof erin dat we proberen het beste van onszelf te laten zien, niet te oordelen, alles als volmaakt te zien zoals het is en te oefenen in het accepteren van elkaar.
Uiteindelijk hebben we het hier over een kunstwerk, en over andere kunstwerken uit het verleden – maar het blijven objecten. Waar het ons werkelijk om zou moeten gaan, is of we in staat zijn onszelf als individu te accepteren en het vermogen hebben om andere mensen te accepteren zoals ze zijn. Dat is wat er echt toe doet voor ons als mens: dat we elkaar accepteren.
De tien paleolithische Aphrodites
De route begint bij de ‘Aphrodite van Lespugue’, ontdekt in de grot van Rideaux in Zuid-Frankrijk en gesneden uit een mammoetslagtand. Haar bolle buik, uitgesproken heupen en volle borsten zijn kenmerkende elementen van een figuur die de nadruk legt op vruchtbaarheid en de levenslust van het lichaam. De ‘Venus van Lespugue’ wordt tentoongesteld in het Musée National d'Histoire Naturelle in Parijs.
Daarop volgen de ‘Venussen van Grimaldi’ uit de grotten van Balzi Rossi bij de Frans-Italiaanse grens, die een andere, meer langgerekte weergave van het vrouwelijk lichaam laten zien.
Uit Italië komt de ‘Venus van Savignano’, een stenen beeld met een sterk geabstraheerde vorm, terwijl uit Midden-Europa de ‘Venus van Dolní Věstonice’ is opgenomen, een van de oudste bekende keramische sculpturen uit de menselijke geschiedenis.
De tentoonstelling gaat verder met de beroemde ‘Venus van Willendorf’ uit Oostenrijk, een van de meest herkenbare werken uit de paleolithische kunst, en de twee ‘Venussen van Parabita’ uit Zuid-Italië.
Ondanks de grote afstanden tussen de vindplaatsen delen deze beeldjes een aantal gemeenschappelijke kenmerken: kleine afmetingen, een sterke nadruk op de vruchtbare lichaamsdelen en een hoge graad van abstractie in de weergave van gezicht en ledematen.
Zoals de curatoren van de tentoonstelling en wetenschappelijk directeuren van het Museum voor Cycladische Kunst, dr. Panagiotis Joseph en dr. Ioannis Fappas, opmerken:
"Het meest opvallende kenmerk van deze Aphrodites schuilt in de overdrijving van hun vorm: bolle buik, geaccentueerde heupen, weelderige borsten, terwijl de gelaatstrekken en ledematen vaak gereduceerd zijn of volledig ontbreken. Het lichaam wordt de boodschap en de vorm het vat dat de betekenis draagt."
De tentoonstelling omvat ook originele tekeningen van Jeff Koons voor de totstandkoming van de reeks Balloon Venus Lespugue, evenals een korte videoproductie van het Museum voor Cycladische Kunst waarin de kunstenaar over zijn werk vertelt. Er verschijnt een wetenschappelijke catalogus met essays van Jeff Koons en gerenommeerde onderzoekers over de paleolithische ‘Venussen’ en hun tijdloze betekenis.
Naast de rondleidingen die deel uitmaken van de tentoonstelling zijn er maandelijks ook begeleide gesprekken met een speciale gast, die de mogelijkheid bieden dieper in te gaan op de vragen die uit de tentoonstelling voortkomen.
Jeff Koons: 'Venus' Lespugue is te zien in het Museum voor Cycladische Kunst in Athene tot en met 31 augustus 2026.
(©Euronews 2026 / Managing Editor: Rob Kruiswinkel - The Press Junction /Picture: picture alliance/dpa/MAXPPP | Jean François Ottonello)