In geen 3.000 jaar zoveel branden als nu in Alaska: noodsignaal uit het Noordpoolgebied

©Dana Davis via Unsplash

De branden in het Arctische deel van Alaska overtreffen alles wat in de afgelopen 3000 jaar is geregistreerd. Dat blijkt uit een nieuwe reconstructie die moderne satellietgegevens koppelt aan houtskoolresten die bewaard zijn gebleven in de veenlagen van de bodem. Zo wordt duidelijk dat de toendra niet langer wordt beschermd door de kou en de vochtigheid die vuur in het verleden zeldzaam maakten.

Die omslag markeert het begin van een nieuw tijdperk van frequentere en intensere branden, aangewakkerd door uitdrogende bodems, het ontdooien van permafrost en de uitbreiding van houtige struiken als gevolg van de opwarming van het klimaat.

Om de ontwikkeling van de branden te reconstrueren, analyseerden de onderzoekers boorkernen met veen langs de Dalton Highway in het noorden van Alaska. In deze bodems, rijk aan deels afgebroken plantaardig materiaal, blijven microscopisch kleine houtskooldeeltjes achter die vertellen over het voorkomen van oude branden.

Gedurende zo’n 2000 jaar kwamen branden in de toendra ten noorden van het Brooksgebergte slechts zelden voor. Zelfs in de iets drogere perioden tussen het jaar 1000 en 1200 wijzen de sporen van verbranding op lange intervallen zonder vuur. Na een korte fase met meer activiteit bleef het brandniveau vervolgens nog eens zeven eeuwen lang laag. De sterke toename begint pas na 1950, parallel aan de stijgende temperaturen en de ingrijpende milieuveranderingen die in het Noordpoolgebied worden waargenomen.

Het onderzoek

Een team van onderzoekers van de University of Alaska Fairbanks heeft de geschiedenis van branden in de Arctische toendra gereconstrueerd – een omgeving die van oudsher koud, vochtig en weinig brandgevoelig is – door veenlagen te analyseren op negen locaties langs de North Slope, ten noorden van de Brooks Range. Deze monsters, die terugreiken tot 1000 v.Chr., laten zien dat branden gedurende een groot deel van deze millennia zeldzame en sporadische gebeurtenissen waren, zelfs toen de bodems tussen 1000 en 1200 n.Chr. en vervolgens opnieuw gedurende zeven eeuwen licht uitdroogden.

Een radicale omslag doet zich voor vanaf de 20e eeuw, en dan vooral na de jaren vijftig: de brandactiviteit neemt sterk toe en overtreft uiteindelijk elke andere periode in de duizendjarige geschiedenis van de regio. Deze complete kentering hangt vooral samen met twee verschijnselen die met de mondiale opwarming te maken hebben. Ten eerste zorgt het ontdooien van de permafrost – de bodem die minstens twee jaar aaneengesloten bevroren is geweest – ervoor dat oppervlaktewater dieper kan wegzakken, waardoor de veen- en bodembovenlaag steeds droger wordt en dus kwetsbaarder voor vuur. Ten tweede bevordert de temperatuurstijging de verspreiding van brandbaardere, houtige struiken in gebieden die vroeger werden gedomineerd door mossen en planten die typisch zijn voor natte, moeilijk ontvlambare milieus.

Het resultaat is een toendra die vaker en met intensere vlammen brandt, omdat de droge bodem en de meer houtige vegetatie samen een ideaal brandstofpakket vormen. De analyse van de veenkernen in combinatie met satellietgegevens bevestigt een versnelling en uitbreiding van de branden die zijn weerga niet kent in de afgelopen drie millennia – een teken dat het Arctische klimaat snel een nieuw brandregime ingaat.

Die ontwikkeling beperkt zich niet tot het lokale landschap: branden in de toendra van Alaska stoten grote hoeveelheden koolstof uit die eeuwenlang in bevroren bodems lag opgeslagen. Zo dragen ze bij aan de toename van broeikasgassen in de atmosfeer en wakkeren ze de opwarming van de aarde verder aan. Bovendien kan de rook grote afstanden afleggen en zo de luchtkwaliteit ver van de brandhaarden aantasten.

Het beeld dat oprijst is ronduit zorgwekkend: een ecosysteem dat millennia lang relatief stabiel was en weinig met vuur te maken had, wordt jaar na jaar kwetsbaarder, met steeds intensere en voorspelbaardere brandseizoenen. Wetenschappers waarschuwen dat deze dynamiek zich kan uitbreiden naar andere Arctische regio’s als de mondiale opwarming niet wordt gestopt of op zijn minst afgeremd.

Met andere woorden: het Arctische Alaska staat niet alleen in brand, het houdt ons vooral een spiegel voor en laat ons duidelijk het gezicht van een veranderend klimaat zien, met gevolgen die ver reiken voorbij de poolcirkel.

(©Science Daily via GreenMe.it 2026/Managing Editor: Martina Ribeiro - The Press Junction/Illustratie: ©Dana Davis via Unsplash)