Ook dieren hebben verbeeldingskracht: het denkbeeldige theefeestje van deze aap dwingt ons om opnieuw te bekijken wat het betekent om “menselijk” te zijn

©Sean Foster via Unsplash

De verbeeldingskracht van bonobo’s zou veel meer kunnen zijn dan louter een wetenschappelijke curiositeit: ze zou het bewijs kunnen vormen dat wij niet de enigen zijn op deze planeet die ook leven in de wereld van wat niet zichtbaar is. 

Daarop wijst een studie die is gepubliceerd in het tijdschrift Science en uitgevoerd door onderzoekers van de Johns Hopkins University. Centraal in het onderzoek staat Kanzi, een 43 jaar oude bonobo die leeft bij Ape Initiative. Hij is geen doorsnee exemplaar: al jaren staat hij bekend om zijn vermogen verbale prikkels te begrijpen en te communiceren door naar voorwerpen te wijzen.

Deze keer heeft hij echter iets gedaan dat de kaarten grondig door elkaar schudt...

Het experiment met het symbolische spel

De onderzoekers kozen een eenvoudige, bijna huiselijke setting. Een scène die doet denken aan het klassieke theeserviesje-spel van kinderen: lege kopjes, een doorzichtige kan, geen echte drank. De onderzoeker doet alsof hij sap in twee kopjes schenkt. Vervolgens doet hij alsof hij er één leegmaakt, en schudt het kopje om te “laten zien” dat er niets meer in zit. Dan stelt hij Kanzi een directe vraag: “Waar is het sap?”.

Kanzi wijst in de meeste gevallen het kopje aan dat in het denkbeeldige spel nog de onzichtbare drank zou moeten bevatten. Het gaat niet om een los gebaar. Ook wanneer de kopjes op tafel worden verplaatst, blijft de bonobo de logica van de verzonnen scène volgen.

Om dubbelzinnige interpretaties te vermijden, voegden de onderzoekers een cruciale variant toe: in het ene kopje zat echt sap, in het andere alleen “doen alsof”-sap. Wanneer hem werd gevraagd welke hij het liefste had, koos Kanzi bijna altijd voor het echte sap. Een teken dat hij fantasie en werkelijkheid niet door elkaar haalde. Hij hield beide tegelijk uit elkaar.

Een derde experiment herhaalde hetzelfde schema met druiven. De onderzoeker doet alsof hij een druif uit een lege container pakt en in een van de twee potjes stopt. Nadat hij heeft gesimuleerd dat hij een van de potjes leegmaakt, vraagt hij: “Waar zijn de druiven?”. Opnieuw wijst Kanzi het potje aan dat volgens de verzonnen scène de vrucht zou moeten bevatten.

Hij antwoordde niet bij elke poging correct, maar de consistentie van zijn antwoorden was groot genoeg om te kunnen spreken van een werkelijk vermogen tot mentale representatie.

Waarom Kanzi onze kijk op andere dieren verandert

Jarenlang hebben we verbeeldingskracht beschouwd als een uitsluitend menselijk voorrecht. Kinderen beginnen rond hun tweede jaar “alsof”-spelletjes te spelen en tonen al op 15 maanden verbazing wanneer een volwassene doet alsof hij uit een leeg kopje drinkt. Maar tot nu toe had nog niemand onder gecontroleerde omstandigheden aangetoond dat een niet-menselijke primaat niet-bestaande objecten kan volgen binnen een samenhangende reeks gebeurtenissen.

Toch hadden observaties in het wild al tot vermoedens geleid: jonge chimpansees die stokken behandelen als baby’s, symbolisch gedrag in gevangenschap. De experimentele bevestiging ontbrak nog. Volgens de onderzoekers zouden de wortels van de verbeelding bij bonobo’s kunnen teruggaan tot een gemeenschappelijke voorouder die tussen de zes en negen miljoen jaar geleden leefde. Met andere woorden: het vermogen om verder te gaan dan het “hier en nu” is mogelijk niet pas met Homo sapiens ontstaan.

Christopher Krupenye, een van de auteurs van de studie, spreekt van een resultaat dat ons dwingt het mentale leven van dieren te herzien. Als een bonobo in staat is zich iets voor te stellen dat niet fysiek aanwezig is en tegelijk weet dat het niet echt is, dan is zijn geest niet alleen aan het onmiddellijke vastgeklonken.

En daarmee is de kwestie niet langer puur wetenschappelijk.

Als wij met hen stukjes verbeeldingskracht delen, als zij zich kunnen voorstellen wat er niet is, dan zijn ze misschien ook in staat te verlangen, te anticiperen en te herinneren met een diepgang die wij nog niet volledig begrijpen. Ze blijven zien als wezens die louter door instinct worden gedreven, wordt dan steeds moeilijker vol te houden.

(©Science via GreenMe.it 2026/Managing Editor: Benjamin Sluis - The Press Junction/Illustratie: ©Sean Foster via Unsplash)