Von der Leyen berispt NAVO-chef om uitspraak ‘geen veiligheid zonder VS’, en pleit voor Europese wederzijdse verdediging

©picture alliance/dpa | Sven Hoppe

Von der Leyen ging in tegen opmerkingen van NAVO-chef Rutte die zei dat Europa zijn veiligheid niet kan garanderen zonder de Verenigde Staten. De Commissievoorzitter zei dat het plaatje veel complexer ligt – en liet dat in niet mis te verstane bewoordingen weten aan haar ‘zeer gewaardeerde vriend Mark’.

Ursula von der Leyen heeft zaterdag frontaal de leiding van het NAVO-bondgenootschap uitgedaagd, nadat die had gesuggereerd dat Europa “kan blijven dromen” van meer onafhankelijkheid als het gaat om zijn eigen veiligheid.

Sprekend op de Veiligheidsconferentie van München zei de voorzitter van de Europese Commissie dat het veiligheidsbeeld op het continent veel genuanceerder is en riep zij Europese leiders op nieuw momentum te geven aan onderlinge defensieverbintenissen tussen EU-landen.

"Ik ben ervan overtuigd dat het tijd is om de Europese clausule voor wederzijdse verdediging tot leven te brengen”, zei ze zaterdag. "Wederzijdse verdediging is voor de EU geen vrijblijvende keuze, het is een verplichting.”

Hoewel de meeste EU-landen ook NAVO-bondgenoten zijn, de grootste defensieve veiligheidsalliantie ter wereld, bevatten de oprichtingsverdragen van de EU zelf eveneens een bepaling over wederzijdse verdediging, in artikel 42, lid 7. Tot nu toe bleef die in de praktijk echter vaag. Sinds de terugkeer van president Donald Trump is er een groeiende druk om concreet vast te leggen wat Europese wederzijdse verdediging precies inhoudt. Von der Leyen verwees ook naar opmerkingen van NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte dat Europa op dit moment niet in staat is zijn veiligheid in zijn eentje te garanderen.

"Mijn zeer gewaardeerde vriend, het is niet zo dat het alleen maar business as usual is of volledige verdeeldheid en ontwrichting. Daartussen zit een heel spectrum – en de status quo is niet bevredigend, noch voor ons, noch voor de VS”, zei de Commissievoorzitter na haar toespraak op de Veiligheidsconferentie van München. "Laten we onze kracht verder uitbouwen zonder ons voortdurend op iemand anders te kunnen laten leunen”, voegde ze daaraan toe.

Eind vorige maand veroorzaakte Rutte verontwaardiging toen hij tegen Europarlementariërs zei: "Als hier iemand opnieuw denkt dat de Europese Unie, of Europa als geheel, zich kan verdedigen zonder de VS: blijf maar lekker dromen. Dat kan niet. Wij kunnen het niet. We hebben elkaar nodig.”

Volgens de NAVO-chef zouden Europese landen ongeveer 10% van hun bbp aan defensie moeten uitgeven, in plaats van de huidige doelstelling van 5%, om het wegvallen van de Amerikaanse steun te compenseren.

"Je zou dan ook een eigen nucleaire capaciteit moeten opbouwen. Dat kost miljarden en nog eens miljarden euro’s”, zei hij. "In dat scenario raak je de ultieme veiligheidswaarborg voor onze vrijheid kwijt, namelijk de Amerikaanse nucleaire paraplu. Dus, nou, succes daarmee!”

In haar toespraak in München betoogde von der Leyen dat Europa op defensieterrein "levert”, met een stijging van de uitgaven met bijna 80% sinds het begin van de Russische oorlog tegen Oekraïne. Maar Europa moet verder gaan dan alleen meer geld uitgeven, zei de Commissievoorzitter, en "geen enkel taboe mag onbesproken blijven”.

"Deze verplichting heeft alleen gewicht als ze wordt onderbouwd door vertrouwen en capaciteit”, zei ze, verwijzend naar artikel 42, lid 7, dat sinds 2009 van kracht is. Die bepaling stelt dat "als een EU-land het slachtoffer wordt van een gewapende aanval op zijn grondgebied, de andere EU-landen verplicht zijn het te hulp te komen en bijstand te verlenen met alle middelen waarover zij beschikken”.

Artikel 42, lid 7 is slechts één keer ingeroepen, na de terroristische aanslagen in Parijs in 2015, maar wordt in het algemeen als zwakker gezien dan de collectieve verdedigingsclausule van de NAVO.

Volgens de NAVO-bepalingen geldt dat als één bondgenoot wordt aangevallen, de overige landen – inclusief de Verenigde Staten – te hulp schieten. Van de 27 EU-lidstaten zijn er 23 ook NAVO-lid.

De EU ‘zal niet terugdeinzen’ over haar digitale regels

De voorzitter van de EU-Commissie benadrukte bovendien dat de Unie om echt in staat te zijn zichzelf te verdedigen, "sneller besluiten moet nemen”.

"En dat kan betekenen dat we ons vaker baseren op besluiten met gekwalificeerde meerderheid, in plaats van op unanimiteit. We hoeven het Verdrag hiervoor niet te veranderen. We moeten gebruikmaken van het Verdrag dat we hebben.”

Ze riep de EU ook op om "creatief” te zijn, onder meer via nieuwe samenwerkingen met andere partners, en verwees daarbij naar de door het VK geleide Joint Expeditionary Force en de Coalition of the Willing voor Oekraïne.

"Wat we nu moeten doen, is de ad-hocsamenwerkingen rond nieuwe veiligheidsinitiatieven formaliseren. Dat begint bij nauwere samenwerking met onze meest nabije partners, zoals het VK, Noorwegen, IJsland en Canada”, zei ze.

"We willen ons aanbod aan veel van deze cruciale partners vergroten. Dat betekent dat Europa – en in het bijzonder het VK – in deze buitengewoon instabiele tijd dichter naar elkaar toe moeten groeien: op het gebied van veiligheid, economie en de verdediging van onze democratieën.”

De Britse premier, die samen met von der Leyen het gesprek voerde, onderschreef die oproep en zei dat het VK zijn relatie met de EU tien jaar na het Brexit-referendum met "urgentie” moet herstarten, tegen de achtergrond van de oorlog in Oekraïne.

"Dit duldt enigszins haast, want ik denk dat we op het gebied van defensie en veiligheid pas met het uitbreken van het Oekraïne-conflict echt zijn wakker geschud voor de werkelijkheid waarmee we worden geconfronteerd”, aldus Keir Starmer.

Europa als geheel "heeft niet genoeg gedaan” voor zijn eigen verdediging en "moet dit moment aangrijpen” om zich te versterken. "We willen, gezien de uitdagingen waar we mee te maken hebben, nog nauwer met de EU samenwerken”, voegde hij daaraan toe.

Naast defensie, zei von der Leyen, zal Europa op alle fronten onafhankelijker moeten worden, van energie tot technologie. "Er is geen andere keuze”, waarschuwde ze.

"De Europese manier van leven – onze democratische fundamenten en het vertrouwen van onze burgers – wordt op nieuwe manieren op de proef gesteld."

"Bij alles, van grondgebied tot tarieven en technologieregels”, vervolgde ze, in een nauwelijks verholen verwijzing naar de VS, dat met tariefdreigingen druk heeft uitgeoefend op partners om voorkeursbehandeling af te dwingen en de digitale regels van de EU heeft weggezet als een aanval op de vrijheid van meningsuiting.

"Ik wil hier heel duidelijk in zijn: onze digitale soevereiniteit is onze digitale soevereiniteit”, zei ze, en de EU "zal geen duimbreed toegeven op dit punt”.

(©Euronews 2026/Managing Editor: Martina Ribeiro - The Press Junction/Illustratie: ©picture alliance/dpa | Sven Hoppe)