Voor het eerst in 40 jaar is diepe water voor de kust van Panama niet gestegen: het oceaansysteem lijkt op de rand van instorten te staan

©Luis Aleman via Unsplash

Meer dan vier decennia lang volgde de oceaan langs de Pacifische kust van Panama een nauwkeurig en betrouwbaar ritme. Tussen januari en april stegen koude, voedselrijke watermassa’s op uit de diepte, wat de mariene voedselketen voedde en koraalriffen en de lokale visserij beschermde. In 2025 kwam dit mechanisme echter plotseling tot stilstand. De Panama-opwelling vond niet plaats, waardoor wetenschappers zonder historische referenties kwamen te zitten en de stabiliteit van tropische oceaansystemen in vraag wordt gesteld.

Het fenomeen werd vrijwel in real time gedocumenteerd dankzij een wetenschappelijke expeditie die al actief was in het gebied. De metingen die in de eerste maanden van 2025 werden verzameld, lieten een duidelijke anomalie zien: geen enkele opstijging van koud water, voortdurend hoge oppervlaktetemperaturen en het uitblijven van de gebruikelijke toename aan voedingsstoffen. Een gebeurtenis die, volgens de beschikbare gegevens, nog nooit eerder is waargenomen in de meetreeks die meer dan 40 jaar geleden begon.

Normaal gesproken duwen de noordoostpassaatwinden het oppervlaktewater van de kust weg, waardoor diep water kan opwellen. Dit proces ondersteunt de groei van fytoplankton, de basis van het volledige mariene ecosysteem. In 2025 bleef de zee daarentegen opvallend warm en “stil”, waardoor de oceaan zijn gebruikelijke biologische motor werd ontnomen.

Verzwakte winden, minder voedingsstoffen

Aan de basis van het instorten van de Panama-opwelling lag een ongewoon verzwakken van de passaatwinden. Zonder de noodzakelijke atmosferische stuwkracht werd de waterkolom niet gemengd en bleven de voedingsstoffen opgesloten in de diepte. Satellietwaarnemingen bevestigden uitzonderlijk lage chlorofylwaarden in de Golf van Panama, precies in de periode waarin de mariene productiviteit normaal gesproken haar piek bereikt.

De gevolgen lieten niet lang op zich wachten. Sardines, makreel en pijlinktvissen, sleutelsoorten voor zowel de kleinschalige als de commerciële visserij, vertoonden tekenen van achteruitgang. Kustgemeenschappen registreren nu al dalende vangsten, terwijl de totale economische impact nog wordt ingeschat. Ook de koraalriffen kwamen onder zware thermische stress te staan: zonder de gebruikelijke afkoeling door de opwelling zijn de omstandigheden die koraalverbleking in de hand werken aanzienlijk toegenomen.

De studie die het evenement bevestigde, gepubliceerd in de Proceedings of the National Academy of Sciences, is gebaseerd op gegevens die zijn verzameld aan boord van het onderzoeksschip S/Y Eugen Seibold, dat gezamenlijk wordt beheerd door het Smithsonian Tropical Research Institute en het Max Planck Institute. De onderzoekers spreken onomwonden van een volledige verdwijning van het opwellingsmechanisme, een feit dat een van de belangrijkste stabiliserende elementen van het lokale mariene ecosysteem wegneemt.

Een gebeurtenis die bijna onopgemerkt was gebleven

Een van de meest kritieke punten die naar voren kwamen, betreft de gebrekkige dekking van monitoringsystemen in tropische regio’s. Als de expeditie niet precies in die periode had plaatsgevonden, was het instorten van de Panama-opwelling mogelijk onopgemerkt gebleven. In tegenstelling tot stromingen zoals de Humboldt- of Californiëstroom, die voortdurend worden gevolgd, zijn tropische gebieden vaak afhankelijk van losse, kortdurende meetcampagnes.

Volgens de onderzoekers creëren deze datalekken gevaarlijke blinde vlekken in het begrip van de wereldwijde oceaanvariabiliteit. Het Smithsonian Institute zelf bestempelde de episode als een duidelijk voorbeeld van de klimaatkwetsbaarheid van tropische oceanen, waar zelfs kleine atmosferische veranderingen enorme ecologische effecten kunnen hebben.

Signaal van een systeemverandering of slechts een anomalie?

De cruciale vraag blijft onbeantwoord: is wat er in 2025 is gebeurd een op zichzelf staande gebeurtenis of het eerste alarmsignaal van een veel diepgaandere transformatie? Wetenschappers schetsen twee hoofdscénario’s. Aan de ene kant natuurlijke variabiliteit, gekoppeld aan meerjarige klimaatcycli zoals de Pacific Decadal Oscillation. Aan de andere kant de invloed van de door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die de windpatronen in de tropen blijvend zou kunnen veranderen.

Atmosfeermodellen wijzen op een verband tussen zwakkere winden en nieuwe drukverdelingen boven het oostelijke deel van de Stille Oceaan. Maar zonder een fijnmazig, continu observatienetwerk blijft het uiterst moeilijk om vroege signalen of overschrijdingen van kritieke drempels tijdig te herkennen. De Panama-opwelling, die decennialang als vanzelfsprekend werd beschouwd, blijkt nu een kwetsbaar evenwicht dat mogelijk niet langer gegarandeerd is.

(©Smithsonian Tropical Research Institute via GreenMe.it2026 / Managing Editor: Martina Ribeiro - The Press Junction / Picture: ©Luis Aleman via Unsplash)