De Iraanse ayatollah staat centraal in de complexe machtsdeling van de Islamitische Republiek en heeft het laatste woord over alle staatszaken. Sinds het ontstaan van het ambt vond er pas één keer eerder een machtswissel plaats, toen ayatollah Ruhollah Khomeini op 86‑jarige leeftijd overleed.
De Iraanse Raad van Experts heeft formeel bekendgemaakt dat Mojtaba Khamenei de opvolger is van Ali Khamenei en de derde Opperste Leider van de Islamitische Republiek is geworden — een benoeming die plaatsvindt terwijl de oorlog rond Iran escaleert.
Als een van de meest schimmige figuren binnen de Islamitische Republiek is Mojtaba Khamenei sinds zaterdag niet meer in het openbaar gezien, toen een Israëlische luchtaanval op de kantoren van de Opperste Leider zijn 86‑jarige vader doodde. Bij de aanval kwamen ook de vrouw van de jongere Khamenei, Zahra Haddad Adel, om het leven. Zij kwam uit een familie die al decennialang nauw verweven is met de theocratie van het land.
Mojtaba Khamenei werd in 1969 geboren in de stad Mashhad en volgde wat veel analisten omschrijven als een strategisch pad — van tienerjaren aan het front in de oorlog tussen Iran en Irak tot de hoogste religieuze en veiligheidskringen van de Islamitische Republiek. Dat traject versterkte zijn banden met het militaire apparaat en de commandanten van de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC), waardoor hij een netwerk kon opbouwen dat later een cruciale rol speelde bij het consolideren van zijn positie aan de top van de machtspiramide. Wat de 56‑jarige Mojtaba onderscheidt van zijn oudere broer Mostafa Khamenei en zijn jongere broers Masoud Khamenei en Meysam Khamenei is dat hij het traditionele rolpatroon van “zoon van de Opperste Leider” ontstegen is. Terwijl zijn broers grotendeels binnen de relatief veilige kaders bleven van culturele of bestuurlijke functies die verbonden waren aan het kantoor van hun vader, raakt Mojtaba’s naam in het publieke debat juist steeds vaker verbonden aan verborgen machtsnetwerken en gevoelige veiligheidsinstellingen.
De vraag naar het vermogen en de financiële middelen van Mojtaba Khamenei trok de afgelopen jaren ook de aandacht van een aantal westerse media. In diverse berichtgevingen werd hij omschreven als een “miljardair” met toegang tot omvangrijke financiële middelen, uitgebreide vastgoedbelangen in Europese steden als Londen en Wenen, en een breder netwerk van bezittingen. De precieze eigendomsstructuur en het beheer van deze bezittingen zijn echter moeilijk te achterhalen, vanwege de beperkte financiële transparantie rond de economische structuren die aan de Iraanse leiding zijn gelieerd. Binnen Iran zelf werd Mojtaba Khamenei nooit publiekelijk voorgesteld als “miljardair” of zakenman.
Analisten zien zijn invloed binnen economische netwerken niet als het resultaat van particuliere commerciële activiteiten, maar als een uitvloeisel van zijn politieke positie en zijn hechte banden met machtige staatsinstellingen, economische stichtingen rond de leiding en de IRGC. Zijn politieke oriëntatie blijft ondertussen een soort “black box”. Zijn bijna totale zwijgen over belangrijke beleidsdossiers verdeelt analisten: sommigen zien in hem de ideologische gids van hardliners in de veiligheidsdiensten, terwijl anderen stellen dat het ontbreken van een uitvoerend trackrecord en publieke standpunten het op dit moment onmogelijk maakt zijn werkelijke ideologische koers te duiden.
Van het oorlogsfront
In het midden van de jaren tachtig, tijdens de laatste fase van de oorlog tussen Iran en Irak, werd de toen circa zeventienjarige Mojtaba Khamenei naar het front gestuurd. Hij diende in een van de bekendste eenheden van de IRGC: het Habib ibn Mazaher‑bataljon van de 27e Mohammad Rasulullah‑divisie, een formatie die destijds veel jonge, ideologisch gemotiveerde strijders aantrok. Het bataljon verwierf later bijzondere bekendheid omdat een aantal van de strijders in zijn gelederen uitgroeide tot prominente commandanten en veiligheidsfiguren binnen de Islamitische Republiek. Tot de commandanten die aan deze formatie en haar geassocieerde eenheden waren verbonden, behoorden onder anderen Qasem Soleimani, Hossein Hamedani en Ahmad Kazemi, evenals figuren als Hossein Taeb, die later zou opklimmen binnen het Iraanse veiligheidsapparaat.
Hoewel Mojtaba Khamenei’s tijd aan het front relatief kort was, menen analisten dat de ervaring — en de contacten die hij toen met andere IRGC‑strijders opdeed — een belangrijke rol speelden bij het vormen van zijn latere banden met de militaire en veiligheidskringen van Iran. Daarnaast had deelname aan de oorlog voor veel figuren van zijn generatie een sterke symbolische lading. De oorlog tussen Iran en Irak neemt een centrale plaats in in het politieke geheugen van de Islamitische Republiek, en veel hoge functionarissen ontlenen hun legitimiteit en prestige mede aan hun oorlogsverleden.
De ayatollah in de schaduw
Mojtaba, de tweede zoon van Ali Khamenei, schreef zich na zijn opleiding aan de Alavi‑school in Teheran in bij het seminarie in Qom. Hij studeerde er bij vooraanstaande geestelijken, onder wie Mohammad‑Taghi Mesbah‑Yazdi, Mahmoud Hashemi Shahroudi en zijn vader. Tijdens zijn geestelijke opleiding werkte hij gestaag aan de religieuze geloofsbrieven die nodig zijn voor een rol in de hoogste regionen van de Islamitische Republiek. Meer dan vijftien jaar gaf hij les in dars‑e kharej — het hoogste niveau van seminarieonderwijs in islamitische jurisprudentie en rechtsprincipes. Lesgeven op dit niveau geldt traditioneel als voorwaarde voor het bereiken van de rang van marja en daarmee voor de religieuze legitimiteit die vaak wordt geassocieerd met het ambt van Opperste Leider in Iran.
Volgens berichten van het nieuwsagentschap van het seminarie in Qom bereikte hij in 2022 de geestelijke rang van ayatollah. Toch kondigde hij in oktober 2024 onverwacht in een videoboodschap aan dat hij zijn lessen zou opschorten. Hoewel hij die beslissing omschreef als “een zaak tussen mij en God”, zagen analisten er een politieke manoeuvre in — mogelijk bedoeld om de gevoeligheden rond een erfopvolging te temperen of om de weg vrij te maken voor de operationele fase van de machtsoverdracht.
Strategisch huwelijk en politieke zichtbaarheid
In 1999 trouwde Mojtaba Khamenei met Zahra, de dochter van Gholam‑Ali Haddad‑Adel, waarmee volgens veel waarnemers een strategische alliantie ontstond tussen het kantoor van de Opperste Leider en een conservatieve technocratisch‑culturele stroming binnen het politieke establishment. Haddad‑Adel stond zelf op dat moment aan de vooravond van een beslissende fase in zijn politieke loopbaan. Als prominente cultuurfiguur was hij uitgegroeid tot een sleutelfiguur in de opkomende conservatieve beweging die de hervormingsgezinde stroming in Iran wilde terugdringen.
Bij de verkiezingen voor het zesde parlement stelde hij zich kandidaat namens conservatieve lijsten en kwam hij, na een omstreden hertelling en het ongeldig verklaren van een deel van de stemmen door de Raad van Hoeders, als laatste vertegenwoordiger van Teheran in het parlement terecht. Zijn politieke opmars zette zich voort en culmineerde in zijn verkiezing tot parlementsvoorzitter in 2004. Mojtaba Khamenei’s naam dook voor het eerst nadrukkelijk op in de nationale politiek tijdens de felle presidentsverkiezingen van 2005. Een van de verliezende kandidaten, Mehdi Karroubi, schreef een ongekend scherpe brief aan de Opperste Leider waarin hij diens zoon beschuldigde van directe betrokkenheid bij het organiseren en sturen van stemmen in het voordeel van Mahmoud Ahmadinejad. Die beschuldiging wierp nieuw licht op Mojtaba’s vermeende invloed in de middenlagen van de IRGC en de Basij‑militie en versterkte het beeld van hem als de architect achter de schermen van de opkomende conservatieve machtsstructuur.
Vier jaar later, tijdens de protesten na de omstreden presidentsverkiezingen van 2009, werd zijn schimmige aanwezigheid een rechtstreeks mikpunt van publieke woede. Demonstranten scandeerden leuzen tegen hem en verwierpen openlijk het idee van zijn latere opvolging, wat de wijdverspreide perceptie onder veel betogers weerspiegelde dat hij een sleutelrol speelde in de reactie van de staat op de onrust.
Herinrichting van het kantoor van de leider
Nadat de protesten van 2009 waren neergeslagen, trok Mojtaba Khamenei zich niet terug uit de politiek. Integendeel, zijn invloed binnen het kantoor van de Opperste Leider nam verder toe. In die periode ontwikkelde die instelling zich van een grotendeels administratief en adviserend orgaan tot wat vaak wordt omschreven als een gecentraliseerd commandocentrum dat toezicht houdt op de militaire, veiligheids‑ en economische netwerken van Iran. Veel waarnemers stellen dat Mojtaba een sleutelrol speelde in die transformatie. In hun ogen fungeerde hij als strategische schakel tussen het kantoor van de ayatollah en de hogere en middelste rangen van de IRGC, met name de inlichtingentak en de Basij. Via die rol zou hij een netwerk van loyale commandanten hebben opgebouwd wier lot nauw verweven raakte met het voortbestaan van het systeem. Hoewel Mojtaba Khamenei zelden in diplomatieke contexten is verschenen, denken analisten dat hij achter de schermen strategische invloed uitoefende bij de coördinatie van Irans regionale beleid in landen als Syrië, Irak, Libanon en Jemen. Sommige analisten menen bovendien dat in de afgelopen twintig jaar zijn handtekening te herkennen is in een geleidelijke generatieverschuiving binnen de staat — waarbij de revolutionairen van het eerste uur plaats maakten voor een nieuwe lichting geestelijke technocraten en commandanten uit de tweede generatie van de IRGC.
VS‑sancties en een opengestelde ‘black box’
Jarenlang probeerde Mojtaba Khamenei een lage publieke profilering te handhaven. Maar eind jaren 2010 begon zijn naam op te duiken in officiële documenten van westerse regeringen. In die stukken verscheen hij steeds minder als louter de zoon van de Opperste Leider en steeds meer als een invloedrijk figuur binnen de besluitvormingsstructuur van Iran. In 2019 plaatste het Amerikaanse ministerie van Financiën hem op de sanctielijst, als onderdeel van een bredere set maatregelen tegen het kantoor van Ali Khamenei. Volgens Amerikaanse functionarissen speelde Mojtaba destijds een rol bij het doorgeven van de autoriteit van zijn vader en het doordrukken van diens beleid via politieke en veiligheidsnetwerken. Voor veel waarnemers was de opname van zijn naam op de sanctielijst een teken dat er in Washington groeiende erkenning was voor het feit dat deze relatief onbekende geestelijke een aanzienlijk gewicht had binnen de machtsstructuur van de Islamitische Republiek.
De ‘onvermijdelijke’ opvolging
Mojtaba Khameneis opkomst als belangrijkste kandidaat voor de opvolging werd door verschillende strategische factoren gedreven. Aanhangers binnen de machtsstructuur van de Islamitische Republiek wijzen op wat zij omschrijven als zijn ongeëvenaarde grip op het “verborgen netwerk van macht”. Na twee decennia in de kern van de besluitvorming van het systeem wordt hij breed gezien als zowel een bewaarplaats van uiterst gevoelige staatsinformatie als een figuur met diepgaande banden met de hogere rangen van de IRGC en de veiligheidsdiensten. Anderen benadrukken het wegvallen van wat zij een “vacuum aan rivalen” noemen. In het afgelopen decennium zag het Iraanse politieke toneel de verdwijning — door overlijden, politieke neergang of marginalisering — van veel figuren die zijn opmars hadden kunnen dwarsbomen. Daaronder vallen de overlijdens van Akbar Hashemi Rafsanjani en Ebrahim Raisi, de eerdere dood van Mahmoud Hashemi Shahroudi en de politieke verzwakking van Sadegh Larijani.
Die ontwikkelingen hebben het speelveld volgens sommige analisten stap voor stap ontdaan van tegenkandidaten. In de ogen van velen binnen de loyale kern van het systeem groeide Mojtaba uiteindelijk uit tot niet alleen de sterkste, maar tot de enige levensvatbare kandidaat die interne versnippering zou kunnen voorkomen.
De paradox van erfopvolging
Toch legt de opkomst van Mojtaba Khamenei ook een van de diepste tegenstrijdigheden van de Islamitische Republiek bloot. De revolutie van 1979 was juist gebaseerd op de afwijzing van erfelijke heerschappij. De mogelijkheid dat een zoon zijn vader opvolgt, vormt daarom een fundamenteel ideologisch dilemma voor een systeem dat zichzelf presenteert als breuk met de monarchie. Om die spanning te overwinnen, moet Mojtaba zowel het politieke establishment als het bredere publiek ervan overtuigen dat zijn leiderschap geen terugkeer naar dynastieke macht betekent, maar de voortzetting van een revolutionair systeem dat stoelt op religieuze en bestuurlijke kwalificaties. Onder delen van het traditionele geestelijke establishment in Iran blijft de scepsis echter groot. Veel hoge geestelijken benadrukken al jaren dat de grondleggers van de Islamitische Republiek — onder wie Ruhollah Khomeini — erfopvolging uitdrukkelijk hebben afgewezen.
Leider in de schaduw van oorlog
Op het internationale toneel blijft Mojtaba Khamenei een raadselachtige figuur.
In tegenstelling tot zijn vader, die president was voordat hij Opperste Leider werd en jarenlang ervaring opdeed in de internationale diplomatie, bekleedde Mojtaba nooit een uitvoerend ambt en ontving hij geen buitenlandse gezagsdragers in het openbaar. Daardoor is weinig bekend over zijn wereldbeeld ten aanzien van grote dossiers als de nucleaire onderhandelingen van Iran, de verhouding met Israël of de strategische oriëntatie op de wereldmachten. Voor buitenlandse hoofdsteden betekent dat ontbreken van een diplomatiek trackrecord zowel onzekerheid als risico.
Zijn leiderschap botst bovendien met de confronterende houding die wordt geassocieerd met de Amerikaanse president Donald Trump, wiens regering zich openlijk verzette tegen elke erfelijke machtsconsolidatie in Iran en liet doorschemeren dat Washington de legitimiteit van zo’n opvolging niet zou erkennen.
De oorlog waarbinnen Mojtaba Khamenei nu de macht overneemt, plaatst hem in een paradoxale positie.
Aan de ene kant kunnen externe druk en de confrontatie met Washington en Israël de rijen sluiten onder hardliners en militaire instellingen, wat de interne samenhang in naam van de nationale verdediging kan versterken.
Aan de andere kant kunnen diezelfde spanningen de prijs van zijn leiderschap verhogen voor stromingen binnen het establishment die juist een uitweg uit sancties en conflict zoeken.
Zijn leiderschap begint onder uitzonderlijke omstandigheden die zijn gezag óf kunnen verankeren als dat van een oorlogsleider, óf zijn toch al broze legitimiteit kunnen ondermijnen onder de druk van militaire en economische tegenslag.
Sinds de Islamitische Revolutie vond er slechts één keer eerder een machtswissel binnen dit ambt plaats. Ali Khamenei volgde ayatollah Ruhollah Khomeini op, die op 86‑jarige leeftijd stierf, nadat hij als het boegbeeld van de revolutie Iran door de achtjarige oorlog met Irak had geleid.
(©Euronews 2026 / Managing Editor: Benjamin Sluis - The Press Junction / Picture: ©picture alliance / Anadolu | Iranian President's Press Office / Handout)